Valentine

pasek_valentine

Dziś na całym świecie obchodzony jest dzień św. Walentego, czyli popularne Walentynki. Skoro zatem mamy St. Valentine’s Day, to jest to najlepsza okazja, aby napisać kilka słów o brytyjskim czołgu piechoty z okresu II wojny światowej – Valentine. Serdecznie zapraszam do lektury.

Mk III Valentine był czołgiem piechoty, produkowanym w Wielkiej Brytanii podczas II wojny światowej. Ponad 8 000 sztuk powstało w aż 11 modelach i wielu wyspecjalizowanych wariantach, co stanowiło ok. 25% brytyjskiej produkcji czołgów podczas wojny. Wiele wariantów posiadało nitowaną i spawaną konstrukcję, benzynowe i olejowe jednostki napędowe, a uzbrojenie stopniowo było powiększane. Valentine został przekazany ZSRR w dużej liczbie. Produkowany był także w Kanadzie. Skonstruowanie przez Vickersa świadczyło o jego wytrzymałości i niezawodności.

valentine2bren

Nazwa

Istnieje kilka teorii na temat nazwy czołgu Valentine. Najpopularniejsza z nich ma wywodzić się z faktu iż konstrukcja czołgu została zaprezentowana w Biurze Wojny dokładnie w dzień Świętego Walentego – 14 lutego 1940 roku. Inne źródła z kolei podają, że chodzi tutaj o datę rozpoczęcia procesu konstrukcyjnego – 14 lutego 1938 roku. Niektórzy historycy spekulują, że przyczyną takiej nazwy jest drugie imię Sir Johna V. Cardena, człowieka odpowiedzialnego za wiele projektów czołgów, w tym A10 i A11 – bezpośrednich protoplastów czołgu Valentine. Jeszcze dziwniejsza teoria mówi o tym, że Valentine jest akronimem od Vickers-Armstrong Ltd Elswick & (Newcastle-upon) Tyne. Część historyków (głównie David Fletcher) sądzi jednak, że Valentine był po prostu wewnętrznym oznaczeniem firmy Vickers, wybranym zupełnie przypadkowo i bez przyczyny.

Rozwój i produkcja

Bezpośrednimi protoplastami czołgu Valentine były lekkie czołgi pościgowe A9 i A10 oraz czołg piechoty A11. Jako prywatna konstrukcja Vickersa, nie otrzymała ona od Generalnego Sztabu oznaczenia „A”. Konstruktorzy chcieli połączyć lekką wagę, zawieszenie i sposób przekazania napędu z czołgów typu cruiser (A9 i A10) z grubszym pancerzem czołgów piechoty. Pancerz kadłuba miał mieć grubość 60 mm (tak jak w A11), a uzbrojenie stanowić miało 2-funtowe działo umieszczone w wieży dla dwóch czołgistów. Sylwetka tak niska jak to było możliwe, sprawiła że czołg był bardzo kompaktowy. W porównaniu do starszego czołgu piechoty Mk II Matilda, Valentine posiadał cieńszy pancerz i rozwijał porównywalną prędkość. Przy użyciu komponentów ze sprawdzonych A9 i A10, nowy czołg był łatwiejszy w produkcji i o wiele tańszy.

Biuro Wojny początkowo chciało, aby czołg posiadał wieżę na trzech czołgistów. W obliczu sytuacji w Europie zatwierdzono projekt w kwietniu 1939 i złożono w lipcu pierwsze zamówienie dostarczenie pierwszych sztuk do maja 1940. Już od początku wojny Vickers został poinstruowany, aby skupić wszystkie siły i środki na produkcji czołgów. Valentine przeszedł pierwsze próby już w maju 1940, co wynikało ze znacznych strat w sprzęcie, poniesionych przez brytyjską armię we Francji, podczas Operacji Dynamo – czyli ewakuacji z Dunkierki. Testy zakończyły się pomyślnie, a czołg od razu trafił do produkcji seryjnej jako „Tank, Infantry, Mark III”, bez żadnej serii pilotowej co uzasadniono użyciem już sprawdzonych elementów mechanicznych czołgu A10. Valentine oficjalnie wszedł do służby w lipcu 1940.

W celu przyspieszenia produkcji zakontraktowano dwie dodatkowe firmy: Metropolitan-Cammel Carriage and Wagon oraz Birmingham Railway Carriage and Wagon Company. Obie te firmy miały już niewielkie doświadczenie w produkcji czołgów A10, a ich pierwsze Valentine’y zjechały z linii w połowie 1940. Całkowita produkcja czołgu Valentine w Wielkiej Brytanii wyniosła 6 855 sztuk.

Tymczasem w Kanadzie rozwijano własne siły pancerne, dlatego w tym celu uruchomiono własną produkcję czołgu Valentine. Pierwsze zamówienie zostało złożone w 1940 w Canadian Pacific, po modyfikacjach konstrukcji dostosowujących do stosowania lokalnych standardów i materiałów, pierwszy prototyp powstał w 1941. Czołgi produkowane były głównie w CPR Angus Shops w Montrealu. Łącznie w Kanadzie wyprodukowano 1 420 czołgów Valentine, z czego większość przekazano ZSRR, wraz z 2 394 sztukami z Wielkiej Brytanii. W Kanadzie pozostało jedynie 30 sztuk, które posłużyły do ćwiczeń. Udoskonaleniem w tej produkcji było zastosowanie dieslowskich silników GMC Detroit, co okazało się sporym sukcesem i zostało zaadaptowane do produkcji brytyjskiej. Sumaryczna liczba wyprodukowanych 8 275 Valentine, uczyniła z niego najliczniej produkowany brytyjski czołg podczas II wojny światowej.

Konstrukcja

Wnętrze czołgu Valentine było bardzo konwencjonalne, podzielone na trzy przedziały: pierwszy stanowił pozycje kierowcy, drugi – przedział bojowy – posiadał wieżę, oraz trzeci z silnikiem i układem przeniesienia napędu, napędzającym gąsienice poprzez koła napędowe z tyłu czołgu. Przedział kierowcy mieścił jedynie niezbędne przyrządy, a jego stanowisko umieszczone było centralnie, w osi pojazdu. Do obserwacji służyły dwa peryskopy nad głową kierowcy.

Przedział bojowy był oddzielony od kierowcy. Pierwsze czołgi posiadały wieżę dla dwóch czołgistów – działonowego po lewej stronie działa i dowódcy po prawej, który także pełnił rolę ładowniczego. Wraz z wprowadzeniem wież trzyosobowych, dowódca trafił na tył wieży. Wieża składała się z części frontowej i tylnej, które przynitowane były do paneli bocznych. Wszystkie Valentine posiadały radio w tylnej części wieży. Obrót wieży możliwy był dzięki silnikowi elektrycznemu, umieszczonemu pod przyrządami działonowego, a także ręcznie poprzez obrót kołem. Wprowadzenie wież trzyosobowych było podyktowane koniecznością odciążenia dowódcy od obowiązków ładowniczego, czym zajmował się później inny czołgista, szczególnie w przypadku gdy dowódca kierował oddziałem czołgów.

Przedział silnikowy był całkowicie oddzielony od przedziału bojowego. Silnik, sprzęgło i skrzynia biegów były ze sobą tak połączone, aby stanowić jeden zespół. Pierwsze Valentine używały silników benzynowych, ponieważ stosowane wówczas w czołgach w Wielkiej Brytanii silniki dieslowskie pochodziły od zwykłych drogowych pojazdów i nie były przystosowane do czołgów. Dopiero GMC Detroit Diesel zmienił ten trend i był popularny szczególnie w kampaniach pustynnych. Skrzynia biegów posiadała 5 biegów jazdy do przodu i jeden bieg wsteczny. W późniejszych modelach dodano także ulepszone gąsienice.

valentine3afryka

Zastosowanie bojowe

Czołgi Valentine były szeroko stosowane podczas kampanii w Afryce Północnej, zdobywając reputację pojazdów niezawodnych i dobrze opancerzonych. Po raz pierwszy użyto je w Ósmym Królewskim Regimencie Pancernym podczas Operacji Krzyżowiec (Crusader). Niektóre czołgi pokonały ponad 4 800 kilometrów, zanim brytyjska armia dotarła do Tunezji. Zastępował on stopniowo czołgi Matilda, które z powodów braków w czołgach cruiser były wysyłane do Wielkiej Brytanii od połowy 1941. Valentine uchodził za czołg szybszy i lepiej uzbrojony od Cruiser Mark II.

Valentine’y jednak dzieliły słabości z innymi czołgami brytyjskimi tamtego okresu. Dwufuntowe działo zasilane było amunicją odłamkowo – burzącą, której głównym celem było eliminowanie piechoty przeciwnika, była natomiast niewystarczająca w walce z czołgami. Wprowadzenie działa 6-funtowego było opóźniane, aż do poniesienia strat w Dunkierce, co tylko wydłużyło okres stosowania przestarzałego działa 2-funtowego. Mała wieża i słabe jej zawieszenie stwarzały problemy z montażem większych dział. W końcu udało się zainstalować działo 6-funtowe a także działo Ordnance QF 75 mm i wyprodukować te wersje w znaczącej liczbie i wysłać je na front. Dodanie stanowiska ładowniczego w wieżach trzyosobowych było tylko częściowym sukcesem, ponieważ dotyczyło małego działa 2-funtowego. Do instalacji większych dział trzeba było ponownie zmieniać rozmieszczenie miejsc, co w i tak już ciasnym przedziale bojowym było bardzo trudne. Nieduża wysokość pojazdu była z kolei jego niewątpliwą zaletą, pozwalającą bezpiecznie ukryć kadłub w rozmaitych zagłębieniach terenu, gdzie często trudno było o inną zasłonę.

W 1944 czołgi Valentine zostały prawie całkowicie zastąpione przez czołgi Churchill i dostarczone przez USA Sherman na froncie europejskim. Nieliczne jednostki były stosowane w specjalnych okolicznościach oraz jako czołgi dowodzenia w oddziałach wyposażonych w działa samobieżne Archer. W niewielkiej liczbie czołgi te wysłane zostały także na Pacyfik do służby w dywizjach nowozelandzkich. Ich działa okazały się tam jednak na tyle słabe, że wymieniano je na 3-calowe działa Howitzer z australijskich czołgów Matilda. Valentine’y zostały wycofane ze służby w Nowej Zelandii w 1955.

valentine3

Nie można także zapomnieć o udziale tych czołgów w armii ZSRR. Brały one udział w bitwie o Moskwę i były używane aż do końca wojny, głównie w drugiej linii. Sowieci także uskarżali się na niewielką prędkość Valentine i słabe działo, jednak chwalono niską sylwetkę i dobre opancerzenie. Naczelne dowództwo ZSRR nawet wyraziło zainteresowanie produkcją tego czołgu aż do końca wojny. Ostatnie bojowe użycie Valentine miało miejsce na Cyprze na początku lat 60-tych. Bezwieżowe czołgi Valentine używane były w kamieniołomach, a także przez grecką milicję, która używała wersji z improwizowanym mocowaniem karabinu Bren po stronie działonowego.

Warianty

Valentine I

Pierwszy model, nie był wysłany na front z powodu problemów wynikających z przyspieszonej produkcji. Posiadał nitowany kadłub, 135-konny silnik benzynowy AEC A189 oraz 2-funtowe działo z umieszczonym współosiowo karabinem maszynowym Besa. Dwuosobowa wieża zmuszała dowódcę czołgu do pełnienia funkcji ładowniczego.

Valentine II

Zanim Valentine został przyjęty przez armię w czerwcu 1941, ten model wykorzystywał 6-cylindrowy 131-konny silnik dieslowski AEC A190. W celu zwiększenia zasięgu dodano zewnętrzny zbiornik paliwa po lewej stronie przedziału silnikowego.

Valentine III

Modyfikacje wieży – przesunięto frontowy moduł do przodu i powiększono moduł tylny – co umożliwiło wprowadzenie do wieży ładowniczego. Boczne pancerze zmniejszono z 60 mm do 50 mm, aby zaoszczędzić na masie pojazdu.

valentineszkot

Valentine IV

Mark II używający amerykańskiego 138-konnego silnika dieslowskiego GMC 6004, oraz układu przeniesienia napędu produkcji amerykańskiej. Pomimo mniejszego zasięgu, był cichszy i bardziej niezawodny.

Valentine V

Valentine III z powyższymi usprawnieniami.

Valentine VI

Wersja IV kanadyjskiej produkcji, wyposażona w amerykański silnik dieslowski GMC, początkowo z karabinem maszynowym 7.92 mm Besa, później 0.30 Browning.

Valentine VII

Inna kanadyjska wersja, wprowadzająca kilka zmian we wnętrzu, a także zastępująca starą radiostację No. 11, nową bezprzewodową – No. 19.

Valentine VIIA

Wersja VII z nowymi zbiornikami paliwa, gąsienicami, chłodnicą oleju i osłoniętymi reflektorami.

Valentine VIII

Dieslowski silnik AEC i zmodyfikowana wieża przenosząca 6-funtowe działo, bez karabinu maszynowego.

valentine8

Valentine IX

Wersja V ulepszona do przenoszenia 6-funtowego działa. Bardzo podobna do wersji VIII. Późniejsze wersje wyposażono w 165-konne silniki dieslowskie GMC 6004, co poprawiło mobilność.

Valentine X

Nowa wieża pozwalająca ponownie zamontować karabin Besa. Konstrukcja spawana.

Valentine XI

Wersja X z działem OQF 75 mm, 210-konną wersją silnika dieslowskiego GMC 6004. Konstrukcja spawana. Służyły tylko jako czołgi dowodzenia.

valentine11

Valentine DD

Amfibijna wersja Mk. V, IX i XI, wykorzystująca napęd „Duplex Drive” Nicholasa Strausslera. Wykonano 625 sztuk tego pojazdu poprzez konwersję wyżej wymienionych i 1943-44 posłużyły do treningu załóg M4 Sherman DD, przeznaczonych do lądowania w Normandii.

Valentine OP / Command

Pojazd dla obserwacji artyleryjskiej i wersja dowodzenia z dodatkowymi radiami. W celu zwiększenia wewnętrznej przestrzeni zdemontowano działo i w jego miejscu wstawiono atrapę.

Valentine CDL

Wersja Canal Defence Light, wyposażona w szperacz.

Valentine Scorpion II

Detonator min, nigdy nie był użyty.

Valentine AMRA Mk Ib

Detonator min z urządzeniem rolkowym do detonacji, nigdy nie był użyty.

Valentine Snake

Detonator min z urządzeniem linowym-detonującym. Kilka użyto w akcji.

Valentine Bridgelayer

Czołg mostowy wyposażony w most nożycowy o długości 10 m i szerokości 2,9 m, oraz nośności 30 ton.

Valentine with 6-pdr anti-tank mounting

Bezwieżowa propozycja montowania działa 6-funtowego, tylko w fazie testów.

Valentine Flame-throwers

Dwa egzemplarze wyposażone w miotacze ognia, których testy pozwoliły na skonstruowanie miotacza ognia do czołgu Churchill Crocodile.

Valentine 9.75 inch flame mortar

Eksperymentalna bezwiezowa wersja, wyposażona w ciężki moździerz wystrzeliwujący 25-funtowe pociski wybuchowe, przeznaczone do niszczenia betonowych umocnień. Tylko w fazie testów. Efektywny zasięg 370 m, maksymalny 1 800 m.

Burmark

Wykorzystanie czołgu Valentine jako lekkiej rampy na Dalekim Wschodzie. Koniec wojny przerwał rozwój konstrukcji.

Gap Jumping Tank

Eksperymenty z użyciem rakiet, pozwalających na „przeskakiwanie” przeszkód, głównie pól minowych. Wynik nieznany.