T-26

pasek_t26

T-26 to sowiecki lekki czołg piechoty używany w wielu konfliktach lat 30 XX wieku i w II wojnie światowej. Był rozwojową wersją brytyjskiego czołgu Vickers 6-Ton oraz jednym z najbardziej udanych projektów lat 30, do czasu gdy jego lekki pancerz stał się podatny na przebicia przez pociski nowych dział przeciwpancernych.

Wyprodukowano łącznie ponad 11 000 sztuk tego czołgu, co czyni go jednym z najliczniej produkowanych pojazdów pancernych tamtego okresu. W latach 30 w ZSRR rozwinięto 53 warianty T-26, włącznie z pojazdami wyposażonymi w miotacze płomieni, pojazdami inżynieryjnymi, zdalnie sterowanymi czołgami, działami samobieżnymi, ciągnikami artyleryjskimi i transporterami opancerzonymi. Dwadzieścia trzy z nich były produkowane seryjnie, pozostałe zatrzymano w fazie eksperymentów.

T-26 razem z BT były głównymi czołgami sił pancernych Armii Czerwonej w okresie międzywojennym. Był to zarazem najważniejszy czołg hiszpańskiej wojny domowej, a także odegrał znaczącą rolę podczas bitwy nad jeziorem Khasan (granica ZSRR z Koreą) w 1938 oraz w Wojnie Zimowej w 1939-40 roku. Podczas inwazji Niemiec na ZSRR w czerwcu 1941 T-26 był najliczniej występującym czołgiem w siłach pancernych Armii Czerwonej. Brał udział w bitwie o Moskwę w 1941-42, bitwie o Stalingrad w 1942-43 oraz w walkach w rejonie Kaukazu w 1942-43, niektóre jednostki z frontu leningradzkiego używały swoich T-26 aż do 1944 roku. Po raz ostatni lekkie czołgi T-26 zostały bojowo użyte w rozbiciu japońskiej armii Kwantung w Madżurii w sierpniu 1945 roku.

T-26 był eksportowany do Hiszpanii, Chin i Turcji. Niektóre jednostki przechwycone zostały przez fińskie, niemieckie, rumuńskie i węgierskie armie. Czołg był niezawodny i prosty w obsłudze, a jego konstrukcja była modernizowana między 1931 a 1941. Po 1940 nie rozwijano już nowych modeli T-26.

Brytyjska geneza

T-26 był sowieckim rozwinięciem brytyjskiego czołgu Vickers 6-Ton (Vickers Mk. E) (polski czołg 7TP także wywodził się od niego), który został zaprojektowany przez firmę Vickers-Armstrongs w 1928-29. Prosty i łatwy w obsłudze Vickers 6-Ton był eksportowany do słabiej rozwiniętych technicznie krajów, m.in. do Związku Radzieckiego, Polski, Brazylii, Argentyny, Japonii, Tajlandii, Chin i wielu innych. Vickers zareklamował swój czołg w militarnych publikacjach, co zainteresowało inżynierów w ZSRR i Polsce. Na początku 1930 Związek Radziecki wysłał do Wielkiej Brytanii delegację, która wybrać miała czołgi, traktory i samochody do użytku w Armii Czerwonej, Vickers 6-Ton był jednym z czterech wybranych czołgów. Na mocy kontraktu podpisanego 28 maja 1930, firma dostarczyła ZSRR 15 czołgów Vickers Mk. E z bliźniaczymi wieżami (Typ A, wyposażony w dwa karabiny maszynowe Vickersa kalibru .303 – 7,71 mm – chłodzone wodą), razem z kompletną dokumentacją techniczną, która umożliwić miała seryjną produkcję czołgu w Związku Radzieckim. Możliwość niezależnego obracania obu wieży w Typie A pozwalała na prowadzenie jednoczesnego ognia w dwie przeciwne strony, co było istotną zaletą na polu bitwy. Kilku sowieckich inżynierów brało udział w montażu czołgów w zakładach Vickersa w 1930.

vickers6ton

Pierwsze cztery sztuki Vickers 6-Ton dotarły do ZSRR pod koniec 1930 roku. Ostatnie czołgi dostarczono w 1932, kiedy seryjna produkcja T-26 już trwała. Brytyjskie czołgi zostały wysłane do sowieckich zakładów w celu wyedukowania kadry odpowiedzialnej za produkcję seryjną, dokształcenia instytucji militarnych i wytrenowania czołgistów i personelu obsługowego. W późniejszym etapie czołgi trafiały do jednostek zaopatrzenia wojskowego i na poligony treningowe.

Vickers 6-Ton otrzymał w ZSRR oznaczenie V-26. Trzy brytyjskie czołgi pozytywnie przeszły testy jazdy w terenie na małym poligonie doświadczalnym pod Moskwą w 1931. Kliment Woroszyłow zlecił utworzenie Specjalnej Komisji Nowych Czołgów Armii Czerwonej, która miała określić parametry czołgu, który odpowiadałby potrzebom ówczesnej armii. Podczas prac komisji utworzony został pod kierownictwem S. Ginzburga projekt nowego, 8-tonowego czołgu piechoty, wyprodukowanego w zakładach w Leningradzie, który okazał się silną konkurencją dla czołgu Vickers 6-Ton. Nowy pojazd otrzymał oznaczenie T-19 a pierwszy prototyp zjechał z taśmy w 1931. Oba wyżej wymienione czołgi miał swoje wady i zalety, wobec tego S. Ginzburg zaproponował stworzenie mocniejszego, hybrydowego czołgu (nazwano go ulepszonym T-19) z kadłubem, silnikiem i uzbrojeniem z rodzimego T-19 oraz układem przeniesienia napędu i zawieszeniem z brytyjskiego Vickers 6-Ton.

26 stycznia 1931 I. Kalepski (przewodniczący Departamentu Mechanizacji i Motoryzacji Armii Czerwonej) napisał list do Ginzburga z informacją od sowieckiego wywiadu o tym, że polski rząd podjął decyzję o zakupie lekkiego czołgu piechoty Vickers 6-Ton oraz czołgu kawalerii Christie M1931 w celu rozpoczęcia ich masowej produkcji, we współpracy z Brytyjczykami i Francuzami. Wówczas Polska uchodziła za głównego wroga ZSRR, dlatego sowiecka Rewolucyjna Rada Wojskowa zadecydowała o wprowadzeniu do służby w Armii Czerwonej zagranicznych czołgów i niezwłocznym rozpoczęciu ich produkcji, bez oczekiwania na rozwój własnego projektu, aby przygotować się na odparcie ewentualnej agresji. W tamtym czasie Armia Czerwona wyposażona była w przestarzałe czołgi Mk. V, Mk. A oraz Renault FT, zdobyte jeszcze podczas wojny domowej w Rosji, a także wiele różnych samochodów opancerzonych i wychodzący z użycia rodzimy lekki czołg piechoty MS-1 (T-18). 13 lutego 1931 lekki czołg piechoty Vickers 6-Ton o oznaczeniu T-26, oficjalnie wszedł do służby w Armii Czerwonej, jako główny czołg do bliskiego wspierania piechoty i innych czołgów.

Jedna sztuka czołgu Vickers 6-Ton, wyposażona w wieżę sowieckiego projektu, została poddana testowi ogniowemu w sierpniu 1931. Kadłub sprawdzono na odporność przez pociskami karabinów piechoty i karabinu maszynowego Maxim, zarówno z użyciem normalnych pocisków oraz przeciwpancernych na dystansie 50 metrów. Okazało się, że pancerz jest odporny na zadany mu ostrzał z jedynie minimalnymi uszkodzeniami. Poza tym dokonano analizy chemicznej przedniego pancerza, która wykazała że został on wykonany z wysokiej jakości, utwardzonej stali pancernej, natomiast pancerz tylny i płyta denna wykonane zostały ze stali o średnich parametrach wytrzymałościowych. Pomimo tej wiedzy pancerze czołgów Vickers 6-Ton okazywały się lepsze od pancerzy w pierwszych T-26 z powodu braku nowoczesnego wyposażenia metalurgicznego w ZSRR w tamtym czasie.

W tym samym czasie na Wydziale Mechanizacji i Motoryzacji Wojskowej Technicznej Akademii im. F. Dzierżyńskiego rozwinięto dwa modele czołgu (TMM-1 i TMM-2) oparte o czołg Vickers 6-Ton, jednak wyposażone w amerykańskie sześciocylindrowe, chłodzone wodą silniki Hercules o mocy 95 KM (71 kW) oraz wzmocniony pancerz przedni o grubości 15-20 mm, a także zmienionym miejscem kierowcy na stronę lewą. Czołgi TMM nazywane były czołgami małej mocy. TMM-1 wyposażono w układ przeniesienia napędu z sowieckiej ciężarówki Ya-5 oraz kulowy montaż czołgowego karabinu maszynowego DT z przodu kadłuba, natomiast TMM-2 wyposażono w ulepszoną skrzynię biegów, bezsprzęgłowy mechanizm sterowania oraz 37-milimetrowe działo Hotchkiss w prawej wieży. Reprezentanci głównych sowieckich producentów czołgów oraz władze Departamentu Mobilizacji Armii Czerwonej wspólnie zadecydowali, że silnik Hercules jest zbyt skomplikowany w produkcji, a jego dodatkową wadą była tendencja do przegrzewania się w przedziale silnikowym. Testy wykonane na prototypach TMM-1 i TMM-2 na początku 1932 wykazały ich brak zalet względem czołgu Vickers 6-Ton oraz T-26, a nawet w przypadku czołgu TMM-2 stwierdzono gorszą manewrowość.

t26tmm1

Konstrukcja

Sowieci nie dokonali prostej kopii czołgu Vickers 6-Ton. Podobnie jak w brytyjskim pierwowzorze, w T-26 z roku 1931 znalazły się bliźniacze wieże, dostosowane do montażu dwóch karabinów maszynowych, po jednym w każdej z wież. Główną różnicą między T-26, a brytyjskim 6-Ton była zwiększona wysokość tychże wież wraz z wizjerem. Sowieckie wieże posiadały okrągłe jarzmo do montażu czołgowego karabinu maszynowego DT, w przeciwieństwie do prostokątnych jarzm wykorzystanych w oryginalnym projekcie Brytyjczyków do montażu karabinów maszynowych Vickersa. Frontowa część kadłuba również uległa modyfikacjom.

t26mod1931karabinyfoto

Kadłuby T-26 z dwoma wieżami były składane z wykorzystaniem blach ze stali pancernej i ramy ze stalowych kształtowników. Niektóre czołgi wyprodukowane w 1931 posiadały specjalnie ocynkowane elementy, zabezpieczające kadłub podczas przekraczania przeszkód wodnych. Po problemach z wdzieraniem się deszczu do komory silnika, wprowadzono specjalną osłonę instalowaną nad wylotem powietrza w marcu 1932. Łączenie elementów kadłuba T-26 wyprodukowanych w 1932-33 przebiegało na dwa różne sposoby: nitowanie lub spawanie. Wersja z 1931 roku posiadała dwie bliźniacze wieże w kształcie cylindrów, osadzone na łożyskach kulowych, każda mogła być obracana niezależnie w zakresie 240 stopni. Ostrzał mógł być prowadzony nawet w dwóch przeciwnych kierunkach, kąt ostrzału dla każdego karabinu wynosił wówczas 100 stopni. Wadą tego rozwiązania konstrukcyjnego był brak możliwości prowadzenia ognia z obu karabinów do tego samego celu. Cztery wersje wież przeszły pomyślnie próby i były montowane na czołgach w różnych konfiguracjach, np. czołg z nitowanym kadłubem mógł zarówno posiadać wieżę nitowaną i spawaną lub obie spawane albo nitowane.

Kadłuby i wieże czołgów T-26 wersja 1931 były wykonane z blach o grubości 13-15 mm, a ich produkcja trwała aż do 1938 roku, co czyniło je odpornymi na ostrzał z lekkich karabinów maszynowych. Wiele czołgów z wieżami bliźniaczymi z początkowych faz produkcji posiadało blachy o grubości 10 mm, dodatkowo wykonane z niskiej jakości stali, co czyniło je wrażliwymi na przebicie pociskiem przeciwpancernym 7,62 mm z odległości 150 m.

W roku 1933 sowieci stworzyli nową wersję T-26 oznaczaną także od roku wprowadzenia. Model 1933 posiadał nową, pojedynczą cylindryczną wieżę, w której montowano działo przeciwpancerne L46 kalibru 45 mm (prędkość wylotowa pocisku wynosiła 700-800 m/s – zależnie od amunicji) oraz jeden karabin maszynowy kalibru 7,62 mm, był to najpopularniejszy wariant tego czołgu. Działo czołgowe kalibru 45 mm bazowało na konstrukcji sowieckiego działa przeciwlotniczego 19K (wersja 1932) i uchodziło za najmocniejsze działo przeciwpancerne tamtego okresu. Dodatkowo istniała możliwość zamontowania dodatkowych trzech karabinów maszynowych DT 7,62 mm, równolegle do działa, z tyłu wieży i na jej górze jako ochrona przeciwlotnicza. Takie rozwiązanie znacznie podniosło możliwości ogniowe czołgu względem wersji 1931 z samymi karabinami maszynowymi, które okazywały się nieskuteczne. Dodatkowe miejsce montażu karabinu DT z tyłu wieży zostało wprowadzone w 1935 roku i pozostało aż do 1939.

t26mod1933foto1

Model 1933 T-26 mieścił 122 sztuki amunicji do działa 45 mm, w tym pociski przeciwpancerne o prędkości wylotowej 820 m/s oraz wolniejsze, pociski odłamkowo-burzące. Czołgi przeznaczone dla dowódców kompanii były wyposażone w zestaw radiowy wraz z anteną montowaną na wieży, nazwano je czołgami radiowymi.

Czołg T-26 napędzany był rzędowym 4-cylindrowym silnikiem benzynowym o mocy 90 KM (67 kW), chłodzonym powietrzem, który był kompletną sowiecką kopią silnika Armstrong-Siddeley z czołgu Vickers 6-Ton. Silnik umieszczono w tylnej części kadłuba. Pierwsze wyprodukowane przez sowietów silniki były niskiej jakości, jednak stały się lepsze z początkiem 1934 roku. Silniki Armstrong-Siddeley nie posiadały zabezpieczenia przed nadmiernymi prędkościami, co często skutkowało przegrzewaniem się i uszkodzeniami zaworów, zwłaszcza latem. Zbiornik paliwa miał pojemność 182 litrów, a miska olejowa 27 litrów, były usytuowane równolegle do silnika. Silnik wymagał wysokooktanowej benzyny, stosowanie paliwa gorszej jakości skutkowało uszkodzeniem układu zaworów, a efekt był porównywalny z detonacją. Od połowy 1932 stosowano bardziej pojemne zbiorniki paliwa na 290 litrów i miski olejowe o prostszej konstrukcji. Wentylator układu chłodzenia był montowany nad silnikiem. Na początku 1932 roku modyfikacji uległ montaż tłumika, dwa zaciski zastąpiono trzema.

t26mod1933foto4

Układ przeniesienia napędu w czołgu T-26 stanowiło jednodyskowe suche sprzęgło główne, 5-biegowa skrzynia biegów usytuowana z przodu pojazdu, sprzęgła sterujące, wałki napędowe i hamulce taśmowe. Skrzynia biegów połączona była z silnikiem za pośrednictwem głównego wału napędowego, który biegł wzdłuż pojazdu. Drążek zmiany biegów był zamontowany bezpośrednio na skrzyni biegów.

Zawieszenie czołgu zbudowane było (dla każdej ze stron) z dwóch wózków, czterech pokrytych gumą rolek powrotnych, koła napędowego i koła napinającego. Każdy wózek posiadał własną obsadę, cztery bliźniacze koła pokryte gumą osadzone na wahaczach amortyzowanych sprężynami. Koło napędowe umiejscowione było z przodu czołgu, a napinacz z tyłu. Gąsienice wykonane były z chromowo-niklowej stali, składały się ze 108-109 ogniw o szerokości 260 mm.

t26mod1933foto2

Model 1931 nie posiadał radiostacji. Dowódca czołgu porozumiewał się z kierowcą za pomocą tuby, którą zastąpiono w 1932 lampką sygnałową. Czołg T-26 wyposażony był w jedną gaśnicę, zestaw naprawczy wraz z narzędziami i niezbędnymi akcesoriami, zasobnik z płótnem oraz łańcuch holowniczy, zamocowany z tyłu kadłuba.

T-26 mógł pokonywać pionowe przeszkody o wysokości 0,75 m, rowy o szerokości 2,1 m, wodę o głębokości 0,8 m, mógł ścinać drzewa o grubości 33 cm i wspinać się po wzniesieniach o nachyleniu 40 stopni. Samo prowadzenie czołgu było bardzo łatwe.

Na początku 1937 narzucono konieczność montowania dodatkowych karabinów maszynowych z tyłu wieży i przeciwlotniczych na górze, dodatkowych dwóch szperaczy do prowadzenia walki nocą, nowej radiostacji VKU-3 oraz interkomu TPU-3. Niektóre czołgi wyposażono także w pionowo regulowane teleskopowe przyrządy celownicze TOP-1. Magazyn amunicyjny mógł już pomieścić nie 122 a 147 pocisków. W 1938 roku cylindryczna wieża została zastąpiona stożkową, wyposażoną w to samo działo 45 mm z 1934 roku. Niektóre modele T-26 1938/1939 posiadały radia i panoramiczne wizjery dla dowódcy.

W 1938 pojawiła się nowa wersja T-26 ze stożkową wieżą o zwiększonej odporności na pociski, jednak starym spawanym kadłubem z modelu 1933, produkowanym w latach 1935-36. Ten słaby punkt został uwidoczniony podczas bitwy nad jeziorem Khasan w 1938, więc czołg przeszedł jeszcze jedną modyfikację w lutym 1939, polegająca na montażu pancernych paneli w formie skrzynki pod wieżą, o grubości 20 mm i nachyleniu 23 stopni. Zwiększono grubość pancerza wieży do 20 mm poprzez ustawienie pod kątem 18 stopni. W tym samym czasie powstawały projekty modernizacji czołgu o oznaczeniu T-26-1 (także znane jako model 1939), opierające się o zwiększenie grubości pancerza przedniego, jednak produkcja czołgu T-26 wkrótce wygasła na rzecz innych projektów, głównie czołgu T-34.

Produkcja seryjna

Poniższe tabele prezentują ilościową produkcję czołgów T-26 w poszczególnych latach.

Tabela 1. Produkcja czołgu T-26 w fabryce nr 174 im. K.E. Woroszyłowa.

1931

1932

1933

1934

1935

1936

1937

1938

1939

1940

1941

całość

T-26 z wieżami bliźniaczymi

100

1361

576

1

2038

T-26 z jedną wieżą

693

489

553

447

945

1018

47

4192

T-26 z jedną wieżą i radiem

20

457

650

826

550

716

350

318

3887

całość

100

1361

1289

947

1203

1273

550

716

1295

1336

47

10117

Tabela 2. Produkcja czołgu T-26 w Stalingradzkiej Fabryce Traktorów.

1933

1934

1935

1936

1937

1938

1939

1940

T-26

5

23

115

?

30

?

10

t26mod1933foto3

Bojowe zastosowanie T-26

Czołg T-26 wszedł do aktywnej służby w Armii Czerwonej w 1932 roku, używany był w wielu konfliktach w latach 30 oraz w II wojnie światowej. Obok serii BT czołgi T-26 były głównymi maszynami sił pancernych Armii Czerwonej w okresie międzywojennym.

Czołg po raz pierwszy został użyty podczas wojny domowej w Hiszpanii. ZSRR udzieliło wsparcia Republikanom w postaci 281 sztuk T-26 model 1933 we wrześniu 1936 roku. Były one użyte w niemal wszystkich starciach podczas wojny domowej w latach 1936-39 przeciwko Nacjonalistom, i pokazały swoją wyższość nad niemieckimi czołgami Panzekampfwagen I i włoskimi tankietkami CV-33, które wyposażone były jedynie w karabiny maszynowe. Podczas bitwy o Guadalajara T-26 całkowicie zdeklasowały włoskie tankietki, inspirując włoskich inżynierów w zaprojektowaniu pierwszego włoskiego czołgu średniego – Fiat M13/40.

Następną militarną operacją, w której brał udział lekki czołg T-26 był konflikt na pograniczu ZSRR i Japonii. W szczególność wspomnieć należy tutaj o bitwie nad jeziorem Khasan w lipcu 1938. Druga Zmechanizowana Brygada oraz 32 i 40 Niezależny Batalion Pancerny były w posiadaniu 257 sztuk tego pojazdu, z czego 76 czołgów zostało zniszczonych, a 9 spłonęło pod koniec bitwy. Niewielka liczba T-26 oraz czołgów wyposażonych w miotacze ognia osadzone w podwoziach opartych na T-26 brało udział w bitwie o Khalkhin Gol przeciwko japońskim siłom w 1939. T-26 okazał się wyjątkowo wrażliwy na ataki japońskich oddziałów przeciwpancernych, wyposażonych w koktajle Mołotowa. Niskiej jakości odlewy pozostawiały wiele luk i szczelin w elementach pancerza, przez co podpalona benzyna łatwo dostawała się do przedziału bojowego i przedziału silnikowego. Działa 37 mm przeciwko japońskim lekkim czołgom Type 96 dawały przeciętne rezultaty. Niektóre elementy pancerzy we wcześniejszych wersjach T-26 były wrażliwe na oba rodzaje ataków ze strony Japończyków. Zastosowanie pancerzy nitowanych prowadziło w praktyce podczas uderzenia wrogim pociskiem do „odpryskiwania” nitów, a w efekcie osłabienia pancerza, przez co nawet niepenetrujące strzały powodowały dostanie się pocisku do wnętrza czołgu.

W przeddzień II wojny światowej, T-26 służyły głównie w oddzielnych brygadach lekkich czołgów (każda brygada posiadała od 256 do 267 tych czołgów) oraz w oddzielnych batalionach pancernych i dywizjach strzeleckich (jedna kompania składała się z 10-15 sztuk T-26). To były typy jednostek, które wzięły udział w sowieckiej inwazji na Polskę we wrześniu 1939 oraz w Wojnie Zimowej od grudnia 1939 do marca 1940. Wojna Zimowa udowodniła, że T-26 były już przestarzałe, a wyprodukowane rezerwy zostały wyczerpane. Fińskie 37 mm działa przeciwpancerne, a nawet 20 mm przeciwpancerne karabiny bardzo łatwo penetrowały pancerze T-26, który były zdecydowanie zbyt cienki, co spowodowało duże straty w maszynach podczas przekraczania Linii Mannerheima, gdzie wzięły m.in. udział jednostki na podwoziu T-26 wyposażone w miotacze ognia.

t26mod1931tolvajarvi

W połowie 1941 większość z bardzo licznych sowieckich czołgów była zużyta i uszkodzona. Niskiej jakości drogi, wady konstrukcyjne zawieszeń z wczesnych lat 30-tych oraz nieodpowiednia obsługa, diagnostyka i naprawy były przyczynami tych strat. W niektórych jednostkach frontowych, dotyczyło to połowy T-26, a także T-28 oraz czołgów BT, dochodziło do uszkodzeń lub zużycia głównych elementów napędowych i układu jezdnego (silnik, przekładnie, zawieszenie), przez co niezdatne do użytku czołgi musiały być składowane, a ich sprawne komponenty posłużyły do utrzymania w ruchu pozostałych jednostek. Zjawisko rozbiórki czołgów na części zaobserwowano już na jednostkach uszkodzonych w Wojnie Zimowej w 1939 roku.

t26mod1931it26mod1933

1 czerwca 1941 Armia Czerwona była w posiadaniu 10,268 lekkich czołgów T-26 oraz pojazdów opartych na tej konstrukcji, włącznie z opancerzonymi wozami bojowymi na podwoziu T-26. Czołgi te stanowiły większość wśród biorących udział w walce pojazdów w sowieckich zmechanizowanych oddziałach, stacjonujących na pograniczach. T-26 (głównie wersje 1938/39) potrafiły stawić opór większości niemieckich czołgów w 1941, jednak były gorsze od czołgów Panzer III i Panzer IV, biorących udział w Operacji Barbarossa w czerwcu 1941, a wszystkie sowieckie czołgi odnosiły znaczące straty od Luftwaffe, która zdominowała przestrzeń powietrzną. Większość czołgów T-26 została zniszczona już w pierwszych miesiącach wojny z Niemcami, głównie przez artylerię i ataki z powietrza. Wiele czołgów uległo trwałemu uszkodzeniu z przyczyn technicznych i braku części zamiennych.

W miarę postępu wojny, gdy Niemcy zastępowali swoje czołgi lekkie czołgami Panzer III, Panzer IV i cięższymi, na przykład czołgami Panther, czołgi T-26 były stopniowo zastępowane lepszymi pod każdym względem czołgami T-34. Pozostałe w użyciu T-26 brały udział w Bitwie o Moskwę 1941-42, Bitwie o Stalingrad oraz Bitwie o Kaukaz 1942-43. Niektóre oddziały z frontu leningradzkiego używały swoich T-26 aż do 1944.

Klęska japońskiej Armii Kwantung w Mandżurii w sierpniu 1945 była ostatnią wojskową operacją z użyciem sowieckiego T-26.

W latach 30-tych lekkie czołgi T-26 były eksportowane do Hiszpanii (281 sztuk), Chin (82 sztuki) oraz Turcji (60 sztuk). Były one użyte m.in. w drugiej wojnie chińsko-japońskiej przez armię chińską 1938-1944, głównie w Bitwie o Przełęcz Kunlun. Armia Fińska używała zdobytych na sowietach czołgów T-26 w różnych wariantach, a część z nich była użytkowana w Finlandii niebojowo aż do 1961. Zdobyczne T-26 były używane także przez armię niemiecką, rumuńską i węgierską.

t26mod1933foto5

Warianty T-26

Czołgi z bliźniaczymi wieżami

T-26 model 1931: wersja z bliźniaczymi wieżami, uzbrojona w dwa czołgowe karabiny maszynowe DT. Pierwsze seryjnie wyprodukowane warianty T-26, które były wyposażone w wieże inne od oryginalnej konstrukcji Vickersa (sowieckie wieże były wyższe i posiadały wizjer do obserwacji). Czołgi produkowane od 1931 do marca 1932 posiadały nitowane kadłuby i wieże, nie były wyposażone w jakąkolwiek osłonę górnego wizjera. Armia Czerwona zaakceptowała 1,177 sztuk czołgu T-26 w wersji 1931, do 1 kwietnia 1933 dysponując jedynie 1,015 czołgami dwuwieżowymi.

t26mod1931zdwomakarabinami

t26obsluga

T-26 model 1931 z działem i karabinem maszynowym: oddzielny wariant czołgu z bliźniaczymi wieżami, uzbrojony w działo 37 mm w prawej wieży (niektóre źródła znakują ten model jako T-26 w wersji 1932). Były dwa modele działa 37 mm w ZSRR, które pasowały do ówczesnych lekkich czołgów – działo Hotchkiss (lub jego sowiecki zmodernizowany wariant PS-1) oraz mocniejsze działo PS-2, skonstruowane przez P. Sjaczentowa. Drugie działo było lepsze jednak przetrwały tylko egzemplarze eksperymentalne. Pierwsze 10 przedprodukcyjnych sztuk T-26 o identycznej konstrukcji oryginalnego Vickers 6-Ton, było wyposażonych w działa Hotchkissa w prawej wierzy aby zwiększyć siłę ognia względem pierwowzoru Vickeras, który posiadał tylko karabiny maszynowe. Eksperymentalne działo PS-2 było zamontowane jedynie na trzech czołgach T-26, w których prawe wieże zostały zastąpione wieżami z czołgu T-35-1 (prototyp czołgu ciężkiego T-35).

t26mod1931zdzialem37mm

Gdy produkcja seryjna działa PS-2 została opóźniona, Główna Agencja Artylerii Armii Czerwonej określiła parametry nowego działa. Było ono rozwijane przez Biuro Konstrukcji Artylerii w Bolszewickiej Fabryce, skonstruowane z części wziętych z zakupionego wcześniej niemieckiego działa przeciwpancernego 37 mm, skonstruowanego przez Rheinmetall, a także z elementów działa PS-2. Konstrukcja przeszła pomyślnie testy i Fabryka Artylerii nr 8 im. M. Kalinina rozpoczęła jej produkcję seryjną pod nazwą B-3 (5K). Działo B-3 posiadało mniejszy odrzut i mniejsze gabaryty w stosunku do PS-2, przez co mogło być łatwo montowane w standardowej wieży działowej czołgu T-26. Pierwszy dwuwieżowy T-26 uzbrojony w działo B-3 w prawej wieży wyjechał z fabryki pod koniec 1931. Niestety produkcja seryjna działa B-3 postępowała powoli, głównie przez słabe standardy produkcyjne (żadne z wyprodukowanych w 1931 roku 225 sztuk dział nie zostało zaakceptowane przez władze armii, dopiero w 1933 udało się ukończyć pierwotne zamówienie 300 dział, które zlecono w sierpniu 1931). Ukończone działa B-3 montowano na czołgach lekkich BT-2 od połowy 1932. W związku z tym w czołgach T-26 z wieżami bliźniaczymi kontynuowano montaż starych dział 37 mm Hotchkissa (PS-1). Gdy produkcja działa PS-1 dobiegła końca, niektóre działa zostały wzięte z rezerw wojskowych ze złomowanych czołgów MS-1 (T-18).

t26mod1931zdzialemB3

Według pierwotnego planu co piąty T-26 miał zostać uzbrojony w działo 37 mm w prawej wieży, ale końcowa produkcja była nieco większa. Około 450 dwuwieżowych czołgów T-26 z działem 37 mm zostało wyprodukowanych między 1931 a 1933 rokiem (wliczając w to 20-30 czołgów z działem B-3). 1 kwietna 1933 Armia Czerwona była w posiadaniu 392 czołgów lekkich T-26 w wersji 1931 z zestawem działo plus karabin maszynowy.

T-26 (BPK): (skrót wzięty od Batalonnaja Puszka Kurczewskogo – wolne tłumaczenie: batalionowe działo Kurczewskiego) dwuwieżowa wersja T-26, uzbrojona w 76.2 mm bezodrzutowe działo (działo o dynamicznej reakcji – różne nazewnictwo) w prawej wieży. Pod koniec 1933 M. Tukaczewski zasugerował wyposażenie niektórych czołgów T-26 w wersji 1931 w działa 76.2 mm BPK projektu L.V. Kurczewskiego w prawej wierzy w celu zwiększenia siły ognia. Jeden prototyp został wyprodukowany w 1934. Prędkość wylotowa pocisku z działa BPK wynosiła 500 m/s, a maksymalny zasięg 4 km. Czołg był w stanie pomieścić 62 sztuki amunicji o masie jednostkowej 4 kg. Test przeprowadzony 9 marca 1934 zademonstrował znaczącą poprawę siły ognia, jednak bezodrzutowe działo stwarzało problemy z przeładowaniem w ruchu, a gazy postrzałowe o znacznej energii uchodziły z tyłu wieży, stwarzając zagrożenie dla piechoty znajdującej się za pojazdem. W związku z powyższymi wadami czołg T-26 z działem BPK nie mógł znaleźć zastosowania w praktyce.

t26bpk

T-26 TU: (skrót od Tank Uprawlenija – w tłumaczeniu: czołg dowodzenia) dwuwieżowa wersja wyposażona w radiostację No. 7N (zasięg komunikacji: 10 km) oraz antenę w postaci poręczy na kadłubie. Przewód antenowy umiejscowiony był w przedniej części przestrzeni między wieżami, pod ich usadowieniem. Pojazd ten był przeznaczony dla dowódców plutonów lub większych oddziałów. Trzy sztuki przeszły pomyślnie testy we wrześniu 1932, a kolejne siedem radiostacji zostało dostarczonych do Fabryki nr 174, jednak nie ma informacji czy zostały one zamontowane w czołgach. Produkcja seryjna T-26 w wersji radiowej została zaplanowana na 1 stycznia 1933, jednak nie doszła do skutku z powodu małej liczby radiostacji No. 7N oraz wprowadzania jednowieżowego T-26 z seryjnie produkowaną radiostacją 71-TK-1.

t26tu

t26tufoto

Jeden czołg T-26 z wieżami bliźniaczymi został przekazany Badawczemu Instytutowi Komunikacji w marcu 1932 w celu skonstruowania specjalnych czołgowych urządzeń komunikacji. Planem było wyposażenie każdego czołgu w odbiornik do komunikacji z czołgiem dowódcy plutonu, który posiadałby telefon z możliwością przełączenia na 6 linii (cztery dla czołgów w plutonie, jedna do komunikacji z piechotą i jedna do utrzymywania kontaktu z bazą). Specjalny blok terminalowy został zamontowany z tyłu czołgu, gdzie mogły zostać podłączone przewody komunikacyjne. Prace zatrzymały się na etapie eksperymentów.

Czołgi z jedną wieżą

T-26 model 1933: wersja czołgu z jedną wieżą, uzbrojona w 45 mm działo czołgowe 20K oraz karabin maszynowy DT. Posiadał od nową cylindryczną wieżę z dużą wnęką z tyłu. Niektóre egzemplarze wyposażono w radiostacje 71-TK-1 z anteną w postaci poręczy wokół wieży (stąd nazywano je radiowymi czołgami). Zostały ulepszone w 1935 dzięki spawanemu kadłubowi i wieży, oraz w 1936 dzięki zamontowanemu z tyłu wieży karabinowi maszynowemu DT. Niektóre czołgi wyposażono w 1937 roku w przeciwlotnicze karabiny maszynowe i szperacze. Model 1933 był najliczniejszą wersją T-26.

t26mod1933

t26mod1933kamo

T-26 model 1938: nowa stożkowa wieża, niewielkie zmiany w elementach kadłuba, zwiększona objętość zbiorników paliwa. Wersje 1937 i 1938 wyposażone były w elektryczny zamek oraz pionowo stabilizowany celownik teleskopowy TOP-1 (lub TOS).

t26mod1938

t26mod1938zkarabinem

T-26 model 1939 (T-26-1): pancerz pod wieżą nachylony, usunięto w niektórych czołgach tylny karabin maszynowy, silnik o mocy 97 KM. Czołgi zbudowane po 1940 wyposażono pod wieżą w pancerz o grubości 20 mm z wysokiej jakości stali pancernej, ujednolicono urządzenia obserwacyjne oraz zastosowano nowe zawieszenie wieży. Niektóre egzemplarze wyposażono w dodatkowe panele pancerne. Łączna liczba wyprodukowanych wariantów 1938 i 1939 wynosiła 1,975 sztuk.

t26mod1939

T-26 ekranowany: czołg z dodatkowymi warstwami pancerza. Niektóre źródła nazywają go T-26E (E od Ekranirowanny). Fabryka nr 174 opracowała konstrukcję z 30-40 mm dodatkowym pancerzem dla wszystkich typów jednowieżowego T-26 podczas trwania Wojny Zimowej. 30 grudnia 1939 przeprowadzono test, który pokazał odporność na trafienia pocisków przeciwpancernych z działa 45 mm z odległości 400-500 m. Boczne i przednie panele pancerne zostały zamocowane dzięki sworzniom i spawom. W połowie lutego 1940 Armia Czerwona otrzymała 27 ekranowanych T-26 model 1939 oraz 27 czołgów z miotaczami płomieni KhT-133, a także dodatkowe 15 sztuk T-26 model 1939, którym dodano nowy pancerz w warsztatach 8-mej Armii w Suoyarvi na początku marca 1940. W sumie 69 egzemplarzy czołgu T-26 z poprawionym opancerzeniem zostało użytych podczas Wojny Zimowej oraz 20 dodatkowych dostarczono oddziałom po zakończeniu walk. Doświadczenia bojowe udowodniły, że fińskie lekkie działa przeciwpancerne nie potrafiły przebić pancerzy T-26 w wersji ekranowanej.

t26mod1933foto6

Model 1939 z dodatkowym opancerzeniem ważył 12 ton, co powodowało przeciążenie zawieszenia, układu przeniesienia napędu i silnika. Kierowcy byli instruowani, aby używać jedynie niskich biegów.

Podczas Wielkiej Wojny Ojczyźnianej montowano na czołgach T-26 dodatkowe pancerze o grubości 15-40 mm, w lokalnych fabrykach w Leningradzie między 1941 a 42 rokiem, podczas oblężenia Odessy 1941, podczas Bitwy o Moskwę oraz podczas oblężenia Sewastopola 1941-42. Wykonanie tych pancerzy było bardziej prymitywne od pierwowzoru z Fabryki nr 174, a niektóre pojazdy wyposażono jedynie w pancerze przednie.

Czołgi artyleryjskie

T-26 z wieżą A-43: artyleryjski T-26 lub „czołg wsparcia ogniowego” z wieżą zaprojektowaną przez samodzielnego konstruktora N. Dyrenkowa w Eksperymentalnym Biurze Projektowym Departamentu Mechanizacji i Motoryzacji Armii Czerwonej. Dwa typy wież, uzbrojone w 76 mm polowe działo model 1927 oraz czołgowy karabin maszynowy DT na łożysku kulowym, zostały złożone w Fabryce Izora. Były one częściowo tłoczone i spawane. Pierwsze warianty były instalowane na T-26 mod. 1931 w lutym 1932, a typ drugi zastosowany został w listopadzie 1932 (w ostatniej serii zastosowano pochyły pancerz tylny obsady wieży).

t26a43

Okazało się, że wieża A-43 była zbyt ciasna dla dwóch załogantów, stwarzało to niedostateczne możliwości obserwacji, a także nie było żadnego układu wentylacji wieży co utrudniało ciągłe prowadzenie ognia, a manualny obrót wieży nie był łatwy do wykonania. Na początku 1933 nowe działo 76 mm KT mod. 1927/32 ze zredukowaną z 900 mm do 500 mm długością odrzutu, zostało zainstalowane w wieży A-43. Wieża wciąż była bardzo ciasna dla załogi. Magazyn amunicji na 54 sztuki był również nieudany, dlatego zrezygnowano z wdrażania tego typu wieży.

t26a43foto

T-26-4: czołg artyleryjski z powiększoną wieżą, uzbrojony w działo 76,2 mm KT mod. 1927/32 (niektóre źródła nazywają ten czołg jako T-26A, od Artilerijski). Wieża została skonstruowana przez Bolszewicką Fabrykę między 1931 a 1932, została zainstalowana na T-26 mod. 1931 w listopadzie 1932. W przeciwieństwie do wieży A-43, była ona bardziej przestronna dla załogi. Ogólna konstrukcja wieży T-26-4 była zbliżona do wieży czołgu średniego T-28.

t264

T-26-4 z działem KT przeszedł pomyślnie testy i między 1933 a 1934 powstała pilotowa seria 5 sztuk tego czołgu. Planowano początkowo wyposażyć jedynie trzy czołgi w działo 76,2 mm KT mod. 1927/32, a pozostałe dwa w działa 76,2 mm PS-3. Działa czołgowe PS-3 były rozwijane przez Eksperymentalny Departament Inżynieryjno-Mechaniczny Fabryki Nr 174, pod kierownictwem inżyniera P. Sjaczentowa. Działa PS-3 posiadały lepszą specyfikację niż produkowane seryjnie KT, a także posiadały kilka nowych technicznych udogodnień (przełącznik ogniowy na pedale, blokadę podróżną, lornetkowe przyrządy obserwacyjne). Czołgi T-26-4 wyposażone w działa PS-3 zostały sprawdzone w październiku 1933, jednak okazało się, że nowe działo jest zbyt potężne dla czołgu lekkiego, obsada wieży i tylna część kadłuba ulegały deformacji podczas prowadzenia ognia, a sprężyny w zawieszeniu pękały. Dlatego podjęto decyzję o wyłącznym zbrojeniu T-26-4 w działa KT. Wszystkie pięć eksperymentalnych sztuk przetestowano podczas manewrów wojskowych pod Leningradem we wrześniu 1934, przez zaplanowaną na 1935 produkcją seryjną 50 sztuk tego czołgu. Jednak 19 września 1934 miał miejsce incydent w udziałem T-26-4: niewłaściwa detonacja spowodowana uszkodzeniem łuski naboju. Pomimo iż ta pojedyncza wada nie miała związku z konstrukcją wieży, władze wojskowe wycofały zamówienie produkcji T-26-4. W tym czasie ruszyły prace nad bezwieżowymi czołgami artyleryjskimi AT-1, uzbrojonymi w działa 76,2 mm PS-3. Konstrukcja wieży czołgu T-26-4 posłużyła do produkowanego seryjnie czołgu artyleryjskiego BT-7A.

W 1939 Pancerny Dyrektoriat Armii Czerwonej zlecił skonstruowanie nowej stożkowej wieży dla T-26, zbliżonej do wieży czołgu BT-7 uzbrojonego w działo 76,2 mm L-10. Inżynierowie z Fabryki nr 174 dowiedli jednak, że jest to niemożliwe, ponieważ nowa wieża mogłaby doprowadzić do znacznego przeciążenia układu jezdnego T-26.

Bojowe pojazdy opancerzone

W latach 30-tych powstała duża liczba projektów różnych pojazdów bojowych, opartych o podwozie T-26. Wyróżnić należy: KhT-26 (552 sztuki), KhT-130 (401 sztuk), KhT-133 z miotaczem ognia (269 sztuk, czołgi chemiczne), ciągnik artyleryjski T-26T (197 sztuk), zdalnie sterowane czołgi TT-26 i TU-26 (łącznie 162 sztuki), czołg mostowy ST-26 (71 sztuk), działo samobieżne SU-5 (33 sztuki), eksperymentalne opancerzone pojazdy do przewozu ludzi i ładunków, pojazdy zwiadowcze i wiele innych. Większość z tych pojazdów została skonstruowana przez Leningradzką Fabrykę Eksperymentalnej Inżynierii Mechanicznej przez wielu utalentowanych inżynierów. Skonstruowano przy tym dużą liczbę osprzętu dedykowanego dla czołgu T-26, w tym osprzęt do oczyszczania pól minowych, pontony, układ pozwalający na pełne zanurzenie czołgu w wodzie. Podczas wojny wiele czołgów T-26 uległo polowym modyfikacjom przekształcającym je w różne pojazdy opancerzone.

t26kht26

t26t

t26tt26

t26st26

t26su5

Obce konstrukcje na bazie T-26

7.5 cm Pak 97/38(f) auf Pz740(r): dziesięć przeciwpancerny dział Pak 97-38 razem z osłonami, zostało eksperymentalnie zamontowanych na podwoziach zdobycznych sowieckich lekkich czołgów T-26. Te działa samobieżne służyły w Trzeciej Kompanii 563 Batalionu Przeciwpancernego, zanim zostały zastąpione przez Marder III 1 marca 1944.

t26pak

t26niemiec

T-26K: fiński wariant używany do szkolenia kierowców. Zbliżony do ciągnika artyleryjskiego T-26T, jednak z powiększoną nadbudówką. Zbudowano 5 sztuk ze zdobytych T-26 między 1947 a 1952.

T-26V: fiński wariant przeznaczony do holowania dział przeciwpancernych. Zbliżony do T-26T. Wykonano 3 prototypy ze zdobytych T-26 w 1944.

Uwagi końcowe:

Treść tego artykułu powstała w oparciu o anglojęzyczny artykuł na portalu Wikipedia i znacznej mierze stanowi jego tłumaczenie. Wszelkie nazwy własne powstały w wyniku bezpośredniego tłumaczenia, a transkrypcje z języka rosyjskiego mogą zawierać błędy. W razie dostrzeżenia jakichkolwiek rażących błędów, bardzo proszę o kontakt.