PzKpfw I

pasek_pzkpfwI

Panzerkampfwagen I (PzKpfw I) – niemiecki czołg lekki produkowany głównie w trakcie okresu międzywojennego i używany w walce podczas II wojny światowej, m.in. w kampanii wrześniowej i kampanii francuskiej. Pierwsze prototypy wersji A zostały wyprodukowane w 1933 roku.

Ogółem wyprodukowano ok. 2000 egzemplarzy tego czołgu w różnych wersjach (Ausf. A, B, C, D i F). Zasadnicze różnice między nimi przejawiały się w uzbrojeniu, silnikach lub bardziej radykalnie w odmiennym systemie zawieszenia pojazdu. Na bazie PzKpfw I powstał szereg pojazdów bojowych o różnym przeznaczeniu, np. wóz dowodzenia klPzBefWg I; niszczyciel czołgów Panzerjäger I; działo samobieżne Sturmpanzer I Bison; samobieżny zestaw przeciwlotniczy Flakpanzer I i inne.

 

Kalendarium:

 

1930 – niemieckie Biuro Uzbrojenia (Waffenamt) zleca podjęcie prac nad konstrukcją lekkiego pojazdu bojowego na podwoziu gąsienicowym, przeznaczonego do zadań rozpoznawczych – nazwa kodowa projektu Kleintraktor (mały traktor), ze względu ograniczenia militarne nałożone na Niemcy przez traktat wersalski. Zostaje opracowana następująca specyfikacja techniczna dla nowego pojazdu: masa 4-7 ton, trakcja gąsienicowa, opancerzenie przeciwko małokalibrowej broni ręcznej, uzbrojenie w 2 karabiny maszynowe, wieża obracana w pełnym zakresie. Wykonawstwo podwozia zostaje zlecone zakładom Krupp AG z Essen.

 

1931 – powstaje projekt podwozia w oparciu o konstrukcję brytyjskich pojazdów gąsienicowych Carden-Loyd, jednak bez bezpośredniego dostępu do nich.

 

Styczeń 1932 – zakupienie brytyjskiego ciągnika Carden-Loyd Light Tractor (nr VAE 393) i rozpoczęcie szczegółowych badań.

 

29 lipca 1932 – powstaje prototyp podwozia.

 

1933 – nazwa kodowa projektu zostaje zmieniona na Landwirtschaftlicher Schlepper (LaS) (ciągnik rolniczy). Do konstrukcji nadwozia i wieży zostaje wybrany projekt firmy Daimler-Benz AG z Berlina. Zawarty zostaje również kontrakt na budowę 150 podwozi pod nazwą kodową Krupp-Traktor.

 

1934 – dostarczenie w styczniu pierwszej serii podwozi, które zostają użyte do szkoleni a kierowców (brak pancernego nadwozia). Wraz z wypowiedzeniem przez Niemcy traktatu wersalskiego zostaje rozpoczęta seryjna produkcja czołgu pod oficjalną nazwą Panzerkampfwagen I (MG) Ausführung A (pol. dosłownie: pancerny wóz bojowy I, uzbrojony w karabiny maszynowe, wersja A). Przekazane zostają pierwsze egzemplarze Oddziałom Szkolenia Motorowego (Kraftfahrlehrkommando) w Zossen i Ohrdruf.

 

1934-1936 – zakłady Krupp, MAN, Rheinmetall, Henschel i Daimler-Benz produkują 1190 czołgów PzKpfw I Ausf. A. Płyty pancerne dostarczają zakłady Deutsche Edelstahlwerke.

 

1936-1937 – produkcja 399 czołgów PzKpfw I Ausf. B wyposażonych w mocniejszy silnik Maybach. Oprócz tego zbudowane zostają 184 czołgi dowodzenia i 295 czołgów przeznaczonych do szkolenia kierowców.

 

1938 – produkcja dalszych 147 egzemplarzy na potrzeby szkolenia, tym razem jednak wyposaż one są w opancerzony kadłub. Część z nich później zostaje przebudowana na czołgi bojowe.

 

1940 – zakończenie produkcji nadbudówek do czołgu PzKpfw I.

 

1942 – wycofanie PzKpfw I z użycia (wersje A i B).

 

 

PzKpfw I (MG) Ausf. A

pzkpfwIausfA

Dane techniczne:

Silnik: Krupp M305, 57 KM;

Transmisja: ZF Aphon FG 35, mechaniczna;

Pojemność zbiorników paliwa: 144 l;

Pancerz: stalowy, spawany, 6-13 mm;

Długość: 4,02 m;

Szerokość: 2,06 m;

Wysokość: 1,72 m;

Prześwit: 0,29 m;

Masa: 5400 kg;

Moc jednostkowa: 10,6 KM/t;

Nacisk jednostkowy: 0,39 kg/cm2;

Załoga: 2 osoby (dowódca/strzelec i kierowca);

Osiągi:

Prędkość: droga 37 km/h, teren: 12 km/h;

Zasięg: droga 140 km, teren: 93 km;

Pokonywanie przeszkód:

Brody (głębokość): 0,6 m;

Rowy (szerokość): 1,4 m;

Ściany (wysokość): 0,37 m;

Kąt podjazdu: 57% (30°);

Uzbrojenie: 2x karabin maszynowy MG 13.

 

Konstrukcja:

 

Łączność: czołg wyposażony został w radiostację krótkiego zasięgu FuG2, pojazdy liniowe posiadały tylko odbiorniki.

 

Podwozie: gąsienicowe, szerokość jednej gąsienicy wynosiła 0,28 m, a długośc styku z podłożem 2,47 m, co daje nacisk jednostkowy 0,39 kg/cm2. Rozstaw między osiami gąsienic 1,67 m. Z obu stron znajdowało się koło napędowe (z przodu, 20 zębów), pięć kół jezdnych (pierwsze posiadało zawieszenie sprężynowe, a reszta była blokowana parami w dwóch zespołach, z czego każdy był resorowany centralnie dwoma resorami piórowymi; ostatnie z kół pełniło funkcję koła napinającego) oraz trzy koła podtrzymujące. Wzdłuż czterech ostatnich kół jezdnych biegła zewnętrzna rama wzmacniająca (zasadnicza różnica względem brytyjskiego pierwowzoru).

 

Napęd: silnik M 305 firmy Krupp (4-cylindrowy, benzynowy silnik typu bokser) o pojemności 3,46 l z gaźnikiem Solex, chłodzony powietrzem (mały wentylator). Uzyskiwał moc 57 KM przy 2500 obr./min. Silnik za pomocą suchego sprzęgła tarczowego połączony był ze skrzynią biegów typu ZF Aphon FG 35 (5 biegów do przodu i jeden wsteczny).

Maksymalne prędkości zalecane dla poszczególnych biegów:

– bieg pierwszy: 5 km/h;

– bieg drugi: 11 km/h;

– bieg trzeci: 20 km/h;

– bieg czwarty: 32 km/h;

– bieg piąty: 42 km/h.

Paliwo znajdowało się w dwóch zbiornikach o pojemności łącznej 144 l, które umieszczone były w narożach przedziału kierowcy. Wydech zakończony był dwoma tłumikami umieszczonymi na górnej powierzchni błotników po obu stronach tylnej części czołgu.

Eksperymentalnie kilka egzemplarzy wyposażono w wysokoprężne silniki Krupp M601 o mocy 45 KM przy 2200 obr./min, jednak nie spełniły one wymagań.

 

Sterowanie: za pomocą sprzęgła i hamulca przy użyciu dwóch dźwigni, oddzielnie dla każdej gąsienicy; brak hamulca postojowego (jedynie blokada przy dźwigniach).

 

Aparatura kontrolna: kierowca miał do dyspozycji obrotomierz, prędkościomierz i wskaźnik temperatury oleju.

 

Opancerzenie: zespawane homogeniczne płyty stalowe o grubości 13 mm oraz 6 mm. Twardość 530 HB. Ochrona przed małokalibrową bronią ręczną. Szczególnie wrażliwe elementy: łączenie wieży z kadłubem, jarzmo, otwory obserwacyjne i wlot powietrza.

 

Grubość [mm] / Nachylenie
  przód bok tył góra
wieża 13/10° 13/22° 13/22° 8/82°
nadbudówka 13/22° 13/22° 13/17° 6/82°
kadłub 13/27° 13/0° 13/15° 6/90°
jarzmo 13/walec

 

 

Uzbrojenie: dwa karabiny maszynowe MG 13 kalibru 7,92 mm sprzężone we wspólnym walcowym jarzmie (od 1936 stosowano wersję skróconą MG 13k). Naprowadzanie na cel odbywało się dla obu karabinów wspólnie jednak prowadzenie ognia było niezależnie. Celowanie odbywało się poprzez celownik optyczny TZF2 o 2,5-krotnym powiększeniu, który umieszczony był w środku długości jarzma (pomiędzy lufami karabinów). Jarzmo miało możliwość wychylenia w płaszczyźnie pionowej w zakresie -12° do +18°, a wieża obracana była w płaszczyźnie poziomej bez ograniczeń. W celu dokładnego ustawienia karabinów stosowana była horyzontalna blokada wieży i małe sprzęgło mechaniczne w jarzmie. Stosowano naboje przeciwpancerne SmK oraz SmK(H) do lekko opancerzonych celów – skuteczne działanie do ok. 150 m. Amunicja w magazynkach na 25 sztuk umieszczana była w pojemnikach po 8 magazynków, jeden znajdował się w wieży, a pięć w kadłubie. Całkowity zapas amunicji 2250 sztuk.

 

PzKpfw I (MG) Ausf. B

pzkpfwIausfB

Dane techniczne:

Silnik: Maybach NL38TR, 100 KM;

Transmisja: ZF Aphon FG 35, mechaniczna;

Pojemność zbiorników paliwa: 144 l;

Pancerz: stalowy, spawany, 6-13 mm;

Długość: 4,02 m;

Szerokość: 2,06 m;

Wysokość: 1,72 m;

Prześwit: 0,39 m;

Masa: 5900 kg;

Moc jednostkowa: 16,9 KM/t;

Nacisk jednostkowy: 0,42 kg/cm2;

Załoga: 2 osoby (dowódca/strzelec i kierowca);

Osiągi:

Prędkość: droga 40 km/h,;

Zasięg: droga 140 km;

Pokonywanie przeszkód:

Brody (głębokość): 0,6 m;

Rowy (szerokość): 1,4 m;

Ściany (wysokość): 0,4 m;

Kąt podjazdu: 57% (30°);

Uzbrojenie: 2x karabin maszynowy MG 13.

 

Konstrukcja:

Ogólna budowa i większość elementów odpowiadała konstrukcji PzKpfw I Ausf. A. Nowy układ napędowy mieścił się w starej komorze z wersji A, jednak zdecydowano się na przedłużenie tylnej części pojazdu o 40 cm i rozbudowę zawieszenia o dodatkowe koło jezdne i podtrzymujące.

 

Podwozie: dodatkowe koło jezdne pełniło rolę koła napinającego i zamontowane było niezależnie (nie na wózku jezdnym jak w wersji A) i nieco wyżej, tak aby nie miało kontaktu z podłożem. Takie rozwiązanie zapewniło stabilniejszą jazdę, zmniejszyło częstość spadania gąsienicy i ułatwiło jej napinanie oraz wyeliminowało konieczność amortyzowania koła napinającego. Przedłużenie zawieszenia wymusiło także zastosowanie dodatkowego koła podtrzymującego.

 

Napęd: 6-cylindrowy benzynowy silnik Maybach NL38TR, chłodzony wodą, posiadał moc 100 KM, co nieznacznie podniosło prędkość maksymalną pojazdu i zwiększyło spalanie.

 

Zastosowanie bojowe PzKpfw I

 

Hiszpania (1936-1938):

Wojna domowa w Hiszpanii była okazją do pierwszych testów bojowych PzKpfw I. Czołg ten zasilił nowo powstałe bataliony pancerne zgrupowania Legión Cóndor w liczbie ok. 120 sztuk. Już podczas pierwszych starć ujawnione zostały największe wady konstrukcyjne, głównie słabe możliwości terenowe i niska siła ognia. Głównym przeciwnikiem PzKpfw I na froncie hiszpańskim był radziecki czołg lekki T-26, stosowany przez stronę republikańską. Początkowo udawało się je niszczyć na dystansach poniżej 150 merów z karabinowej amunicji SmK(H), jednak po wprowadzeniu nowej taktyki w wojskach republikańskich załogi prowadzące T-26 unikały tak bliskich kontaktów i prowadziły ogień z dział na większą odległość. Po raz pierwszy zaczęto wprowadzać modyfikacje PzKpfw I, m.in. miotacz ognia sprzężony z jednym karabinem w jarzmie lub działko przeciwlotnicze Breda 20 mm.

 

Austria i Czechosłowacja (1938):

Podczas Anschlussu Austrii PzKpfw I Ausf. A i B były na wyposażeniu 2 Dywizji Pancernej Heinza Guderiana. Pomimo pokonania przez dywizję ponad 670 km w ciągu zaledwie dwóch dni wyszła na jaw wysoka awaryjność czołgu (ok. 30% czołgów uległo awarii w drodze do Wiednia). Niewątpliwą zaletą jednak była niewielka masa pojazdu, dzięki czemu mógł być on transportowany na pole bitwy na nieprzystosowanych do tego ciężarówkach, co znacznie obniżyło jego zużycie.

 

Polska (1939):

W kampanii wrześniowej wzięło udział 1445 PzKpfw I w wersji A i B. Na jaw wyszły słabe właściwości jezdne w trudnych warunkach (błoto) oraz zbyt cienki pancerz, który bez problemu był przebijany przez Polaków z armaty przeciwpancernej wz. 36 oraz karabinu przeciwpancernego wz. 35.

 

Norwegia (1940):

W trakcie operacji Weserübung po zajęciu Danii 24 czołgi PzKpfw I zostały przetransportowane drogą morską do Oslo, gdzie dwa spośród nich zostały zniszczone przez Brytyjczyków przy użyciu francuskiego działa przeciwpancernego kalibru 25 mm.

 

Beneluks i Francja (1940):

Do działań na zachodzie Europy użyto ponad 500 czołgów PzKpfw I i służyły głównie do celów zwiadowczych.

 

Afryka Północna (1941):

PzKpfw I weszły w skład formowanego Afrika Korps pod dowództwem Erwina Rommla.

 

Jugosławia i Grecja (1941):

Siły jugosłowiańskie i greckie zostały zaskoczone przez dużą mobilność niemieckich dywizji pancernych, dla których górzysty teren nie był dużą przeszkodą. Nie posiadały one także broni przeciwpancernej, która zdołałaby niszczyć PzKpfw I.

 

ZSRR (1941):

PzKpfw I był już stopniowo wycofywany z pola walki, więc do planu Barbarossa użyto jedynie 74 sztuki tego czołgu. Reszta posłużyła do szkolenia kierowców.

 

Chiny (1936):

Czang Kaj-szek zakupił dla armii chińskiej 15 czołgów PzKpfw I Ausf. A.

 

Inne wersje PzKpfw I

 

PzKpfw I Ausf. C

Udoskonalona wersja czołgu PzKpfw I, wyposażona w zupełnie nowe zawieszenie i znacznie odbiegająca konstrukcyjnie od wersji A i B. Dzięki dobrej mobilności znalazła zastosowanie jednostkach powietrznodesantowych. Wyprodukowano 40 sztuk.

pzkpfwIausfC

PzKpfw I Ausf. D

Prototyp oparty na wersji C, lepiej opancerzony i z mocniejszym silnikiem. Nie wszedł do produkcji seryjnej.

pzkpfwIausfD

PzKpfw I Ausf. F

Czołg konstrukcyjnie zbliżony do wersji C, jednak z o wiele mocniejszym pancerzem, w wyniku czego jego masa wzrosła aż do 21 000 kg. Wyprodukowano 30 sztuk.

pzkpfwIausfF

Inne pojazdy oparte na PzKpfw I

 

Panzerbefehlswagen I (klPzBefWg I)

Pierwszy niemiecki czołg dowodzenia. Charakteryzował się zbliżonymi osiągami do PzKpfw I Ausf. B.

klPzBefWgI

Panzerjäger I

Niszczyciel czołgów wyposażony w działo przeciwpancerne 4,7 cm PaK 36 (t).

panzerjagerI47

Mniej popularne odmiany:

panzerjagerI37

panzerjagerI75

Sturmpanzer I Bison

Niemieckie działo samobieżne uzbrojone w działo piechoty 15 cm sIG 33 kalibru 150 mm.

sturmpanzerIbison

Munitionschlepper I

Wóz amunicyjny na oparty na wersji A i B.

munitionsschlepperI

Instandsetzungkraftwagen I

Wóz pogotowia technicznego.

woztechnicznypzkpfwI

Flakpanzer I

Samobieżny zestaw przeciwlotniczy wyposażony w działka 2 cm FlaK 38 L/112.

flakpanzerI

Landungsleger I

Pojazd saperski – stawiacz min.

landungslegerI

Brückenleger I

Czołg mostowy.

bruckenlegerI

Fahreschulewagen

Pojazd przeznaczony do szkolenia kierowców, bez nadbudówki (ohne Aufbau), jeden z pierwszych egzemplarzy PzKpfw I.

fahreschulewagen

Sanitatskraftwagen I

Ambulans pancerny.

sanitartskraftswagenI

Flammpanzer I

Czołg wyposażony w miotacz ognia Flammenwerfer 40 i karabin maszynowy MG 13.

flammenpanzerI

Ciekawostki

 

– Do wzmacniania fortyfikacji Wału Atlantyckiego, Wału Pomorskiego i Twierdzy Kostrzyn posłużyły zdemontowane wieże z czołgów PzKpfw I.

 

– Panzerjäger I w wersji z działem 75 mm StuK brał udział w walkach w Berlinie.

panzerjagerwberlinie

Uwagi końcowe

Niniejszy artykuł powstał w oparciu o polskojęzyczny artykuł na portalu Wikipedia i jest on głównym źródłem informacji dla tej pracy.